Høgnorskdagane:Høgnorsk målbygnad - Endringshistorikk

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 21:16

2020-04-16T21:16:30Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 21:15

2020-04-16T21:15:54Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 21:14

2020-04-16T21:14:35Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 21:13

2020-04-16T21:13:42Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 21:12

2020-04-16T21:12:56Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 21:12

2020-04-16T21:12:36Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 21:11

2020-04-16T21:11:44Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 17:48

2020-04-16T17:48:53Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 17:47

2020-04-16T17:47:23Z

Olav Torheim på 16. april 2020 kl. 17:46

2020-04-16T17:46:38Z

@@ Line 17: / Line 17: @@
 <P>&#9;Ser me p&aring; dei sterke verbi, finn me ulike stig som kjem av noko som heiter ljodsprang. I tillegg til at dei tri nemnde ljodbrigdi kann hava verka inn p&aring; eitt eller fleire av stigi. Ordet <I>vinna </I>heiter <I>vinn</I> i notid, <I>vann </I>i fyrrtid og <I>vunne </I>i tillegsm&aring;ten. <I>Finna, spinna </I>osb<I> </I>fylgjer same mynstret. Her ser med tri stig, i - a - u, og inkje av deim er ljodbrigde, det er berre ljodsprang. Men mange ord i same klassen hev ljodbrigde &ograve;g: <I>brenna - brenn - brann - brunne, spretta - sprett - spratt - sprotte, syngja - syng - song - sunge, tyggja - tygg - togg - togge, s&oslash;kka - s&oslash;kk - sokk - sokke </I>osb. I andre klassar finn me i-ljodbrigde i notid: <I>gala - gjel - gol - gale, bl&aring;sa - bl&aelig;s - bles - bl&aring;se </I>osb. I tillegg hev andre ljodloger verka inn p&aring; p&aring; eitt eller fleire stig i sume b&oslash;ygjingsrekkjor, men det er korkje tid eller rom til &aring; taka upp det her. </P>
 <P>&#9;Det vert for mykje &aring; ganga igjenom dei linne verbi &ograve;g, men det b&oslash;r nemnast at h&oslash;gnorsken held beter p&aring; den b&oslash;ygjingi Aasen sette upp for kvart verb. <I>Svara, baka, tapa </I>osb er helst a-b&oslash;ygde, og <I>festa </I>(setja/gjera fast), <I>dryfta, lyfta </I>osb er helst e-b&oslash;ygde. Ein god regel, som er full av undantak og vanskeleg &aring; l&aelig;ra, som alle gode spr&aring;kreglar, er at alle verb som er  i-ljodbrigde avleidingar til eit anna verb, eit namnord eller eit adjektiv, skal e-b&oslash;ygjast. Men sumtid kann ordet det er avleidt av vera utd&oslash;ytt, eller so er det ikkje st&oslash;dt like lett &aring; sj&aring; at det er ei avleiding.</P>
-<P>&#9;D&aring; h&oslash;ver det &aring; segja litt um avleiding og samansetjing. Der er det fullt av ord og taka av i norsk, men du lyt kjenna reglane fyrst. Avleiding er ei vanskeleg sak i nynorsk, for det er so lett &aring; triva til dei norskdanske avleidingane og avleidingsfesti me kjenner fr&aring; b&oslash;ker, blad og kringkasting, noko me ikkje gjerer i h&oslash;gnorsk. Det er ein arv fr&aring; Aasen at me so lang r&aring;d er nyttar heimlege ord og avleidingar, noko me kallar purisme, eller m&aring;lreinsking. Norsk morfologi er rik. Dei ovannemnde stigi i sterke verb er ei kjelda til ulike avleidingar, det vere seg b&aring;de namnord, verb, adverb og adjektiv. Til <I>skjera â skjer â skar/sk&aring;ro</I> (det siste er ei gamal fleirtalsform)<I> - skore</I> hev med ein heil flokk: <I>eit skjer, ei skjera </I>ein sigd, <I>ein skare </I>(p&aring; snjoen), <I>eit skard, &aring; skjerda </I>skjera ned p&aring;<I>, ein sk&aring;r(e) </I>eit slag med lj&aring;en, <I>skj&aelig;r </I>mogen, <I>ein skj&aelig;re/ei skj&aelig;ra </I>ei soks, <I>&aring; skora </I>laga:<I> ei skora</I> eit hakk (i tre), <I>ein skurd </I>osb. Nyttar me ut den rikdomen som finst her, vert det ikkje vanskeleg &aring; finna avl&oslash;ysarar til framande ord. </P>
+<P>&#9;D&aring; h&oslash;ver det &aring; segja litt um avleiding og samansetjing. Der er det fullt av ord og taka av i norsk, men du lyt kjenna reglane fyrst. Avleiding er ei vanskeleg sak i nynorsk, for det er so lett &aring; triva til dei norskdanske avleidingane og avleidingsfesti me kjenner fr&aring; b&oslash;ker, blad og kringkasting, noko me ikkje gjerer i h&oslash;gnorsk. Det er ein arv fr&aring; Aasen at me so lang r&aring;d er nyttar heimlege ord og avleidingar, noko me kallar purisme, eller m&aring;lreinsking. Norsk morfologi er rik. Dei ovannemnde stigi i sterke verb er ei kjelda til ulike avleidingar, det vere seg b&aring;de namnord, verb, adverb og adjektiv. Til <I>skjera - skjer - skar/sk&aring;ro</I> (det siste er ei gamal fleirtalsform)<I> - skore</I> hev med ein heil flokk: <I>eit skjer, ei skjera </I>ein sigd, <I>ein skare </I>(p&aring; snjoen), <I>eit skard, &aring; skjerda </I>skjera ned p&aring;<I>, ein sk&aring;r(e) </I>eit slag med lj&aring;en, <I>skj&aelig;r </I>mogen, <I>ein skj&aelig;re/ei skj&aelig;ra </I>ei soks, <I>&aring; skora </I>laga:<I> ei skora</I> eit hakk (i tre), <I>ein skurd </I>osb. Nyttar me ut den rikdomen som finst her, vert det ikkje vanskeleg &aring; finna avl&oslash;ysarar til framande ord. </P>
 [[Kategori:Høgnorskdagane]]

@@ Line 7: / Line 7: @@
 <P>&#9;Mange ord  i m&aring;lf&oslash;ri var so like at dei m&aring;tte koma av eit og det same gamalnorske ordet, men so ulike at berre eitt av dei, anten det som l&aring;g n&aelig;rast upphavet eller det som h&oslash;vde best inn i heilskapen, eller inkje av dei, dugde til samform. Soleis skreiv Aasen <I>drjug</I>, ikkje dryg, for di det heiter drj&uacute;gr i gn., men <I>tykte </I>i fyrrtid til tykkja, end&aring; mange m&aring;lf&oslash;re hev totte, gn &thorn;&oacute;tti. Og i ordboki hans er <I>kongurv&aring;va</I> hovuduppslag, so samanhengen til veva vert synleg, jmf gn k<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>ngurv&aacute;fa, end&aring; nett den formi ikkje fanst i m&aring;lf&oslash;ri.</P>
 <P>&#9;N-burtfall i utljod er det beste merkjet p&aring; hokyn i nynorsk, difor skreiv Aasen <I>boki </I>og <I>gjenta </I>i bundi form, end&aring; b&aring;de svensk, dansk, islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk hev halde p&aring; n-en her. I inkjekyn bundi form fleirtal er det like eins, soleis <I>husi, epli </I>og <I>augo</I>. N&aring;r n-en h&oslash;yrde med til nemneformi, var avleidingsending, vart det annleis, difor skreiv han <I>morgon </I>og  <I>aftan/eftan </I>(undantak: <I>&aring;re </I>jmf gn arinn), og adverbi <I>utan, undan, sunnan </I>osb. Han skreiv t-ar og d-ar i b&oslash;ygjingsendingane &ograve;g, jamvel um det gjorde m&aring;let minder ljodrett, soleis <I>kastade, hev kastat, mannen vart utkastad, hev funnet </I>og <I>eit rotet eple. </I>Sameleis skreiv han<I> hestarne,gjentorna </I>og<I> sk&aring;lerna. </I>Alt detta gjorde han av umsyn til grannem&aring;li, og av umsyn til m&aring;let sj&oslash;lvt. Mange av desse formene var sjeldsynte eller fanst ikkje i det heile, men dei trongst for samanhengen skuld. &#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;Nynorsken no hev, jamvel h&oslash;gnorsken, er minder fylgjerett. Men h&oslash;gnorsken held fast p&aring; vokalrikdomen, det at endingane er ulike sj&oslash;lvljod som anten stend for seg sj&oslash;lve, eller f&aelig;r ein konsonant, sjeldan fleire, etter seg. Difor heiter det <I>&aring; kasta, han kasta henne ut, ho vart kasta ut,det er burtkasta, ei visa, den visa, tvo augo, b&aring;e augo, ein bakke, eit lite stykkje, ho hev skrive ei bok, boki er velskrivi </I>osb. Til vanleg er det berre <I>u </I>som ikkje kann standa i uljod, men i midlandsnormalen, som millom andre Arne Garborg var med p&aring; &aring; forma ut, het det <I>ei furu, ei sogu </I>og <I>tvo augu </I>osb, med bundi form p&aring; <I>o</I>. Midlandsnormalen er h&oslash;gnorsk &aring; kalla, men hev jamvekt i linne hokynsord og i infinitiv, noko som vert minder samlande, og vanskeleg for alle deim som ikkje hev noko slikt i sitt m&aring;lf&oslash;re.</P>
-<P>&#9;Former med halden konsonant i h&oslash;gnorsk er <I>han kastar, karar, kjerringar, &oslash;yar, sk&aring;ler, m&aring;nader, vegg(j)er, gjentor, rydig, ledug, vitug, undan, sunnan, funnen, senden, sandut, huset, eplet </I>osb. Her er det mykje og merkja seg. For det fyrste er r-en i notid av a-b&oslash;ygde verb det som gjerer det r&aring;d &aring; sleppa d-en i fyrrtid, elles hadde tidene falle saman. For det andre er dei bundne fleirtalsformene til substantivi ljodrettare og uvandare en hj&aring; Aasen, me skriv <I>karane, sk&aring;lene, gjentone </I>osb, end&aring; det finst grunnlag for Aasen-formene <I>kararne, sk&aring;lerna, gjentorna </I>osb i m&aring;lf&oslash;ri. Det er minder fylgjerett, men sernorsk og samlande. N&aring;r rn-sambandet h&oslash;yrer til roti i eit ord, skal det skrivast, som i <I>k&ograve;rn, stjerna </I>osb. Me burde skriva <I>birna </I>og <I>kirna </I>&ograve;g, so samanhengen med <I>bj&oslash;rn </I>og <I>kjerne </I>kjem fram. Det same gjeld daud d, det heiter <I>lid </I>og <I>snaud </I>liksom <I>tid </I>og <I>raud, </I>og<I> skard </I>og<I> urd </I>liksom<I> hard </I>og<I> ord.</P>
+<P>&#9;Former med halden konsonant i h&oslash;gnorsk er <I>han kastar, karar, kjerringar, &oslash;yar, sk&aring;ler, m&aring;nader, vegg(j)er, gjentor, rydig, ledug, vitug, undan, sunnan, funnen, senden, sandut, huset, eplet </I>osb. Her er det mykje og merkja seg. For det fyrste er r-en i notid av a-b&oslash;ygde verb det som gjerer det r&aring;d &aring; sleppa d-en i fyrrtid, elles hadde tidene falle saman. For det andre er dei bundne fleirtalsformene til substantivi ljodrettare og uvandare en hj&aring; Aasen, me skriv <I>karane, sk&aring;lene, gjentone </I>osb, end&aring; det finst grunnlag for Aasen-formene <I>kararne, sk&aring;lerna, gjentorna </I>osb i m&aring;lf&oslash;ri. Det er minder fylgjerett, men sernorsk og samlande. N&aring;r rn-sambandet h&oslash;yrer til roti i eit ord, skal det skrivast, som i <I>k&ograve;rn, stjerna </I>osb. Me burde skriva <I>birna </I>og <I>kirna </I>&ograve;g, so samanhengen med <I>bj&oslash;rn </I>og <I>kjerne </I>kjem fram. Det same gjeld daud d, det heiter <I>lid </I>og <I>snaud </I>liksom <I>tid </I>og <I>raud, </I>og<I> skard </I>og<I> urd </I>liksom<I> hard </I>og<I> ord.</I></P>
-</I><P>&#9;N&aring;r med fyrste er inne p&aring; daud d, so er n&oacute;g det grunnen til at nad-ordi hev halde p&aring; undantaksb&oslash;ygjing, sidan framburden oftaste berre vert <I>m&aring;nar, sjilnar, s&oslash;knar </I>osb. i m&aring;lf&oslash;ri. Det er nemnande at Aasen skreiv <I>m&aring;nadar, skilnadar </I>osb, noko Eivind V&aring;gslid gjerer nogso fylgjerett i verki sine. At denne b&oslash;ygjingi nyleg vart lov att, kjem vel av at skriftsegnaden med h&oslash;yrleg d hev vorte utbreidd og fenge vanleg hankynsb&oslash;ygjing i mange m&aring;llydskor. Men i h&oslash;gnorsk held me p&aring; undantaksb&oslash;ygjingi her, nett som me skriv <I>&oslash;yar </I>og<I> vegg(j)er</I>, tvo representantar for ei liti gruppa sterke han- og hokynsord som &quot;skifter kyn&quot; i fleirtal, ei av f&aring;e leivder etter gamalnorsk stomnb&oslash;ygjing.</P>
+<P>&#9;N&aring;r med fyrste er inne p&aring; daud d, so er n&oacute;g det grunnen til at nad-ordi hev halde p&aring; undantaksb&oslash;ygjing, sidan framburden oftaste berre vert <I>m&aring;nar, sjilnar, s&oslash;knar </I>osb. i m&aring;lf&oslash;ri. Det er nemnande at Aasen skreiv <I>m&aring;nadar, skilnadar </I>osb, noko Eivind V&aring;gslid gjerer nogso fylgjerett i verki sine. At denne b&oslash;ygjingi nyleg vart lov att, kjem vel av at skriftsegnaden med h&oslash;yrleg d hev vorte utbreidd og fenge vanleg hankynsb&oslash;ygjing i mange m&aring;llydskor. Men i h&oslash;gnorsk held me p&aring; undantaksb&oslash;ygjingi her, nett som me skriv <I>&oslash;yar </I>og<I> vegg(j)er</I>, tvo representantar for ei liti gruppa sterke han- og hokynsord som &quot;skifter kyn&quot; i fleirtal, ei av f&aring;e leivder etter gamalnorsk stomnb&oslash;ygjing.</P>
 <P>&#9;Midlandsnormalen og V&aring;gslid hev eg alt nemnt, og dei hev meir <I>i </I>b&oslash;ygjingane en Aasen, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk: <I>sk&aring;lir, veggir, funnin, hev funni, sandin </I>osb<I>. </I>I midlandsnormalen kjem detta i tillegg til <I>boki er velskrivi </I>osb, og der heiter det end&aring; til <I>gjentur, vikur, vikublad </I>(men <I>ei gjente, ei viku</I> osb jmf. <I>ei furu </I>osb som nemnt ovanfyre). Ur- b&oslash;ygjing var vanleg i nynorsk skriftm&aring;l tidleg i siste hundrad&aring;ret. Ir-b&oslash;ygjingi var sjeldnare, end&aring; ho hev den fyremunen at ho merkjer av tonem 2, eller tvostavings tonelag, sidan ho skil seg endingi <I>b&oslash;ker, menner</I> osb, som hev tonem 1, eller einstavings tonelag, og der e-en berre er ein innskotsvokal, sidan gamalnorsk berre hev konsonant her. Norske m&aring;lf&oslash;re hev anten sleppt konsonanten, eller berga han med hjelp av ein vokal. Denna vokalen er gjerne ein meir eller minder slapp e. I sume m&aring;lf&oslash;re er det a i dei nemnde og dilike ord, soleis <I>b&oslash;kar, mennar </I>osb, difor hadde midlandsnormalen det same. Elles hev dei sleppt r-endingi heilt, og her sl&aelig;r h&oslash;gnorsken fylgje. Det heiter <I>kjem, bl&aring;, bratt, ein kjepp</I> osb, jamvel um former som <I>kjem-e(r), bl&aring;r(-e), bratt-e </I>og sjeldnare <I>ein kjepp-e</I> finst i nokre m&aring;lf&oslash;re. Gamalt m&aring;l p&aring; Voss og Hardanger hev innskotsvokalen u i alle dei nemnde tilfelli, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk.</P>
 <P>&#9;Um i og e er det meir &aring; segja. I mest all nynorsk er gamalnorsk i/e j-f&oslash;rande, me kallar, etter g og k. Eg skriv i/e for di dei var allofonar av det same fonemet i gamalnorske endingar, det vil segja at det ikkje var tydingsskiljande um ein skreiv i eller e i endingane, som det kann vera det i h&oslash;gnorsk. Det same galdt u og o. Aasen valde eit ljodeverk der a, e og o var endingsvokalar, som i svensk, men han m&aring;tte nytta i i dei ovannemnde ordi for skuld n-burfallet, etter di e-en var &quot;uppteken&quot;. N&aring;r han valde former som r<I>ydig, ledug, vitug </I>og <I>sandut</I>, ser me at han bruka b&aring;de a, e, i, o og u i endingane, men at han sette kl&aring;re grensor millom deim. Detta hev, som eg alt hev synt, vorte skipla, sidan sume hev skrive i der Aasen skreiv e. No er det vanlegast &aring; skriva e, men ikkje berre der Aasen skreiv e, for no skriv dei <I>ei jente, mange jenter, &aring; kaste, sandete </I>osb, og ug-endingi minkar til fyremun for ig-endingi. &#9;Ein grunn er at mange, kann henda fleirtalet av m&aring;lf&oslash;ri hev slike endingar, men ein like stor grunn er tiln&aelig;rmingi til norskdansken, som for det meste hev e, sjeldnare a i endingane. Men ordskapet <I>ikkje </I>gjev ikkje nynorsken slepp p&aring;, og det snart det einaste merkjet som er att av j-f&oslash;ringi. I h&oslash;gnorsken derimot, held me p&aring; former som <I>eit stykkje, eit merkje </I>osb, end&aring; Aasen berre hadde desse j-formene i klomber etter uppslagsformer utan j i ordboki si, so folk skulde sj&aring; korso dei skulde segjast. Seinare vart skrivem&aring;ten med j vanleg, og det var so den norske segnaden skulde halda seg. Det vart naudsynt n&aring;r dei skreiv e der Aasen og gamalnorsk hadde a, og det difor ikkje var nokor veikjing, eller j-framburd. Ord med g, som Aasen st&oslash;dt skreiv j i, t.d. <I>l&oslash;gjen, eit l&aelig;gje,</I> <I>segja</I> osb, vert oftaste sagde med tviljod, difor vert dei skrivne <I>l&oslash;yen, eit leie, seie </I>osb no. Her held h&oslash;gnorsken p&aring; Aasen-formene. &#9;&#9;&#9;Andre d&oslash;me p&aring; h&oslash;gnorskformer med j er <I>veggjer, byggjing </I>osb. Ovanfyre sette eg j-en i <I>veggjer </I>i klomber, og det er av di han er sjeldsynt jamvel i h&oslash;gnorsk, end&aring; Aasen tidt skreiv dilike former. Annarleis er det med <I>byggjing,</I> som er forbode i rettskrivingi no, men som er &aring;lgjengt i h&oslash;gnorsk, end&aring; um &quot;i-en og y-en gikk en tur i byenâ¦&quot; Orsaki er at det heiter <I>&aring; byggja</I> og at skrivem&aring;ten <I>bygging </I>radt misser j-segnaden, jmf <I>ein stygging </I>o dil, som skal hava hard g. J-f&oslash;ringi veld mykje hovdebrot for rettskrivingi, men dersom me held oss til Aasen, er mykje gjort.</P>

@@ Line 11: / Line 11: @@
 <P>&#9;Midlandsnormalen og V&aring;gslid hev eg alt nemnt, og dei hev meir <I>i </I>b&oslash;ygjingane en Aasen, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk: <I>sk&aring;lir, veggir, funnin, hev funni, sandin </I>osb<I>. </I>I midlandsnormalen kjem detta i tillegg til <I>boki er velskrivi </I>osb, og der heiter det end&aring; til <I>gjentur, vikur, vikublad </I>(men <I>ei gjente, ei viku</I> osb jmf. <I>ei furu </I>osb som nemnt ovanfyre). Ur- b&oslash;ygjing var vanleg i nynorsk skriftm&aring;l tidleg i siste hundrad&aring;ret. Ir-b&oslash;ygjingi var sjeldnare, end&aring; ho hev den fyremunen at ho merkjer av tonem 2, eller tvostavings tonelag, sidan ho skil seg endingi <I>b&oslash;ker, menner</I> osb, som hev tonem 1, eller einstavings tonelag, og der e-en berre er ein innskotsvokal, sidan gamalnorsk berre hev konsonant her. Norske m&aring;lf&oslash;re hev anten sleppt konsonanten, eller berga han med hjelp av ein vokal. Denna vokalen er gjerne ein meir eller minder slapp e. I sume m&aring;lf&oslash;re er det a i dei nemnde og dilike ord, soleis <I>b&oslash;kar, mennar </I>osb, difor hadde midlandsnormalen det same. Elles hev dei sleppt r-endingi heilt, og her sl&aelig;r h&oslash;gnorsken fylgje. Det heiter <I>kjem, bl&aring;, bratt, ein kjepp</I> osb, jamvel um former som <I>kjem-e(r), bl&aring;r(-e), bratt-e </I>og sjeldnare <I>ein kjepp-e</I> finst i nokre m&aring;lf&oslash;re. Gamalt m&aring;l p&aring; Voss og Hardanger hev innskotsvokalen u i alle dei nemnde tilfelli, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk.</P>
 <P>&#9;Um i og e er det meir &aring; segja. I mest all nynorsk er gamalnorsk i/e j-f&oslash;rande, me kallar, etter g og k. Eg skriv i/e for di dei var allofonar av det same fonemet i gamalnorske endingar, det vil segja at det ikkje var tydingsskiljande um ein skreiv i eller e i endingane, som det kann vera det i h&oslash;gnorsk. Det same galdt u og o. Aasen valde eit ljodeverk der a, e og o var endingsvokalar, som i svensk, men han m&aring;tte nytta i i dei ovannemnde ordi for skuld n-burfallet, etter di e-en var &quot;uppteken&quot;. N&aring;r han valde former som r<I>ydig, ledug, vitug </I>og <I>sandut</I>, ser me at han bruka b&aring;de a, e, i, o og u i endingane, men at han sette kl&aring;re grensor millom deim. Detta hev, som eg alt hev synt, vorte skipla, sidan sume hev skrive i der Aasen skreiv e. No er det vanlegast &aring; skriva e, men ikkje berre der Aasen skreiv e, for no skriv dei <I>ei jente, mange jenter, &aring; kaste, sandete </I>osb, og ug-endingi minkar til fyremun for ig-endingi. &#9;Ein grunn er at mange, kann henda fleirtalet av m&aring;lf&oslash;ri hev slike endingar, men ein like stor grunn er tiln&aelig;rmingi til norskdansken, som for det meste hev e, sjeldnare a i endingane. Men ordskapet <I>ikkje </I>gjev ikkje nynorsken slepp p&aring;, og det snart det einaste merkjet som er att av j-f&oslash;ringi. I h&oslash;gnorsken derimot, held me p&aring; former som <I>eit stykkje, eit merkje </I>osb, end&aring; Aasen berre hadde desse j-formene i klomber etter uppslagsformer utan j i ordboki si, so folk skulde sj&aring; korso dei skulde segjast. Seinare vart skrivem&aring;ten med j vanleg, og det var so den norske segnaden skulde halda seg. Det vart naudsynt n&aring;r dei skreiv e der Aasen og gamalnorsk hadde a, og det difor ikkje var nokor veikjing, eller j-framburd. Ord med g, som Aasen st&oslash;dt skreiv j i, t.d. <I>l&oslash;gjen, eit l&aelig;gje,</I> <I>segja</I> osb, vert oftaste sagde med tviljod, difor vert dei skrivne <I>l&oslash;yen, eit leie, seie </I>osb no. Her held h&oslash;gnorsken p&aring; Aasen-formene. &#9;&#9;&#9;Andre d&oslash;me p&aring; h&oslash;gnorskformer med j er <I>veggjer, byggjing </I>osb. Ovanfyre sette eg j-en i <I>veggjer </I>i klomber, og det er av di han er sjeldsynt jamvel i h&oslash;gnorsk, end&aring; Aasen tidt skreiv dilike former. Annarleis er det med <I>byggjing,</I> som er forbode i rettskrivingi no, men som er &aring;lgjengt i h&oslash;gnorsk, end&aring; um &quot;i-en og y-en gikk en tur i byenâ¦&quot; Orsaki er at det heiter <I>&aring; byggja</I> og at skrivem&aring;ten <I>bygging </I>radt misser j-segnaden, jmf <I>ein stygging </I>o dil, som skal hava hard g. J-f&oslash;ringi veld mykje hovdebrot for rettskrivingi, men dersom me held oss til Aasen, er mykje gjort.</P>
-<P>&#9;Eit anna vandem&aring;l i rettskrivingi er rotvokalar. Aasen valde &aring; skilja millom &aring; og open o, end&aring; mange nordmenner ikkje skil millom deim i daglegtalen. Like eins valde han &aring; skilja millom &aelig; og open e, o og open u, &oslash; og open y og e og open i. Han fylgde ikkje st&oslash;dt gamalnorsken, for det hende at opningi og l&aring;gningi var so &aring;lmenn at det var greidast &aring; velja den l&aring;ge vokalen, difor skreiv han <I>m&aring;n, b&aelig;r, rone,  l&oslash;n </I>(treslaget) og <I>fred </I>o dil, mot gamalnorsk <I>m<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>n, ber, runi, hlynr </I>og  <I><FONT FACE="Times New Roman,Bookman Old Style">fri&#273;r </I></FONT>o dil. Elles var han n&oslash;gjen p&aring; at i-ljodbrigde former av eit ord skulde samsvara med den upphavlege rotvokalen, og at ord som var n&aelig;rskylde skulde hava lik rotvokal dersom dei hadde det i gamalnorsk. Difor heiter det <I>&aring; tr&aelig;da i ein tr&aring;d, &aring; fara same ferdi </I>osb (n&aring;r det gjeld dei andre vokalane vert i-ljodbrigde meir innfl&oslash;kt), og <I>floten hev flote nedetter elvi, umgripet &quot;&aring; vera p&aring; net&quot; hev gripe um seg </I>osb. At det heiter <I>&aring; n&aelig;kja seg </I>um &aring; kl&aelig;da seg <I>naken </I>er eitt av mange d&oslash;me p&aring; at Aasen sumtid valde &aring; skriva det som han h&oslash;yrde det, av di han var uviss p&aring; upphavet og samanhengen.</P>
+<P>&#9;Eit anna vandem&aring;l i rettskrivingi er rotvokalar. Aasen valde &aring; skilja millom &aring; og open o, end&aring; mange nordmenner ikkje skil millom deim i daglegtalen. Like eins valde han &aring; skilja millom &aelig; og open e, o og open u, &oslash; og open y og e og open i. Han fylgde ikkje st&oslash;dt gamalnorsken, for det hende at opningi og l&aring;gningi var so &aring;lmenn at det var greidast &aring; velja den l&aring;ge vokalen, difor skreiv han <I>m&aring;n, b&aelig;r, rone,  l&oslash;n </I>(treslaget) og <I>fred </I>o dil, mot gamalnorsk <I>m<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>n, ber, runi, hlynr </I>og  <FONT FACE="Times New Roman,Bookman Old Style"><I>fri&#273;r </I></FONT>o dil. Elles var han n&oslash;gjen p&aring; at i-ljodbrigde former av eit ord skulde samsvara med den upphavlege rotvokalen, og at ord som var n&aelig;rskylde skulde hava lik rotvokal dersom dei hadde det i gamalnorsk. Difor heiter det <I>&aring; tr&aelig;da i ein tr&aring;d, &aring; fara same ferdi </I>osb (n&aring;r det gjeld dei andre vokalane vert i-ljodbrigde meir innfl&oslash;kt), og <I>floten hev flote nedetter elvi, umgripet &quot;&aring; vera p&aring; net&quot; hev gripe um seg </I>osb. At det heiter <I>&aring; n&aelig;kja seg </I>um &aring; kl&aelig;da seg <I>naken </I>er eitt av mange d&oslash;me p&aring; at Aasen sumtid valde &aring; skriva det som han h&oslash;yrde det, av di han var uviss p&aring; upphavet og samanhengen.</P>
 <P>&#9;Eg hev alt nemnt i-ljodbrigde. I tillegg til det hev me u-ljodbrigde og a-ljodbrigde, og det kann vera med p&aring; &aring; skipla samanhengen millom ulike former, n&aring;r ingi av deim hev den upphavlege rotvokalen lenger. For skuld detta hev me <I>hand - hender, strand - strender </I>osb mot <I>stong - stenger, tonn - tenner </I>osb, og <I>rud </I>(i gardsnamn) <I>- rydja, full - fylla </I>osb mot <I>folk - fylkja, mord - myrda </I>osb. Det var helst u-ljodbrigde som var ulikt gjenomf&oslash;rt i m&aring;lf&oslash;ri, medan a-ljodbrigde var meir &aring;lment. Aasen braut med gamalnorsk og islendsk her, dersom me ser p&aring; nemneformene, for han valde ofte uljodbrigde former sterkt hokyn eintal der gamalnorsk og islendsk hev ljodbrigde og umsnutt i lint hokyn eintal. Difor heiter det <I>ei hand, strand  </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>h<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/h&ouml;nd, str<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/str&ouml;nd, </I>men <I>ei soga, tvora </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>saga, &thorn;vara.</I> </P>

@@ Line 9: / Line 9: @@
 <P>&#9;Former med halden konsonant i h&oslash;gnorsk er <I>han kastar, karar, kjerringar, &oslash;yar, sk&aring;ler, m&aring;nader, vegg(j)er, gjentor, rydig, ledug, vitug, undan, sunnan, funnen, senden, sandut, huset, eplet </I>osb. Her er det mykje og merkja seg. For det fyrste er r-en i notid av a-b&oslash;ygde verb det som gjerer det r&aring;d &aring; sleppa d-en i fyrrtid, elles hadde tidene falle saman. For det andre er dei bundne fleirtalsformene til substantivi ljodrettare og uvandare en hj&aring; Aasen, me skriv <I>karane, sk&aring;lene, gjentone </I>osb, end&aring; det finst grunnlag for Aasen-formene <I>kararne, sk&aring;lerna, gjentorna </I>osb i m&aring;lf&oslash;ri. Det er minder fylgjerett, men sernorsk og samlande. N&aring;r rn-sambandet h&oslash;yrer til roti i eit ord, skal det skrivast, som i <I>k&ograve;rn, stjerna </I>osb. Me burde skriva <I>birna </I>og <I>kirna </I>&ograve;g, so samanhengen med <I>bj&oslash;rn </I>og <I>kjerne </I>kjem fram. Det same gjeld daud d, det heiter <I>lid </I>og <I>snaud </I>liksom <I>tid </I>og <I>raud, </I>og<I> skard </I>og<I> urd </I>liksom<I> hard </I>og<I> ord.</P>
 </I><P>&#9;N&aring;r med fyrste er inne p&aring; daud d, so er n&oacute;g det grunnen til at nad-ordi hev halde p&aring; undantaksb&oslash;ygjing, sidan framburden oftaste berre vert <I>m&aring;nar, sjilnar, s&oslash;knar </I>osb. i m&aring;lf&oslash;ri. Det er nemnande at Aasen skreiv <I>m&aring;nadar, skilnadar </I>osb, noko Eivind V&aring;gslid gjerer nogso fylgjerett i verki sine. At denne b&oslash;ygjingi nyleg vart lov att, kjem vel av at skriftsegnaden med h&oslash;yrleg d hev vorte utbreidd og fenge vanleg hankynsb&oslash;ygjing i mange m&aring;llydskor. Men i h&oslash;gnorsk held me p&aring; undantaksb&oslash;ygjingi her, nett som me skriv <I>&oslash;yar </I>og<I> vegg(j)er</I>, tvo representantar for ei liti gruppa sterke han- og hokynsord som &quot;skifter kyn&quot; i fleirtal, ei av f&aring;e leivder etter gamalnorsk stomnb&oslash;ygjing.</P>
-<P>&#9;Midlandsnormalen og V&aring;gslid hev eg alt nemnt, og dei hev meir <I>i </I>b&oslash;ygjingane en Aasen, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk: <I>sk&aring;lir, veggir, funnin, hev funni, sandin </I>osb<I>. </I>I midlandsnormalen kjem detta i tillegg til <I>boki er velskrivi </I>osb, og der heiter det end&aring; til <I>gjentur, vikur, vikublad </I>(men <I>ei gjente, ei viku</I> osb jmf. <I>ei furu </I>osb som nemnt ovanfyre). Ur- b&oslash;ygjing var vanleg i nynorsk skriftm&aring;l tidleg i siste hundrad&aring;ret. Ir-b&oslash;ygjingi var sjeldnare, end&aring; ho hev den fyremunen at ho merkjer av tonem 2, eller tvostavings tonelag, sidan ho skil seg endingi <I>b&oslash;ker, menner</I> osb, som hev tonem 1, eller einstavings tonelag, og der e-en berre er ein innskotsvokal, sidan gamalnorsk berre hev konsonant her. Norske m&aring;lf&oslash;re hev anten sleppt konsonanten, eller berga han med hjelp av ein vokal. Denna vokalen er gjerne ein meir eller minder slapp e. I sume m&aring;lf&oslash;re er det a i dei nemnde og dilike ord, soleis <I>b&oslash;kar, mennar </I>osb, difor hadde midlandsnormalen det same. Elles hev dei sleppt r-endingi heilt, og her sl&aelig;r h&oslash;gnorsken fylgje. Det heiter <I>kjem, bl&aring;, bratt, ein kjepp</I> osb, jamvel um former som <I>kjemâe(r), bl&aring;r(âe), brattâe </I>og sjeldnare <I>ein kjeppâe</I> finst i nokre m&aring;lf&oslash;re. Gamalt m&aring;l p&aring; Voss og Hardanger hev innskotsvokalen u i alle dei nemnde tilfelli, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk.</P>
+<P>&#9;Midlandsnormalen og V&aring;gslid hev eg alt nemnt, og dei hev meir <I>i </I>b&oslash;ygjingane en Aasen, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk: <I>sk&aring;lir, veggir, funnin, hev funni, sandin </I>osb<I>. </I>I midlandsnormalen kjem detta i tillegg til <I>boki er velskrivi </I>osb, og der heiter det end&aring; til <I>gjentur, vikur, vikublad </I>(men <I>ei gjente, ei viku</I> osb jmf. <I>ei furu </I>osb som nemnt ovanfyre). Ur- b&oslash;ygjing var vanleg i nynorsk skriftm&aring;l tidleg i siste hundrad&aring;ret. Ir-b&oslash;ygjingi var sjeldnare, end&aring; ho hev den fyremunen at ho merkjer av tonem 2, eller tvostavings tonelag, sidan ho skil seg endingi <I>b&oslash;ker, menner</I> osb, som hev tonem 1, eller einstavings tonelag, og der e-en berre er ein innskotsvokal, sidan gamalnorsk berre hev konsonant her. Norske m&aring;lf&oslash;re hev anten sleppt konsonanten, eller berga han med hjelp av ein vokal. Denna vokalen er gjerne ein meir eller minder slapp e. I sume m&aring;lf&oslash;re er det a i dei nemnde og dilike ord, soleis <I>b&oslash;kar, mennar </I>osb, difor hadde midlandsnormalen det same. Elles hev dei sleppt r-endingi heilt, og her sl&aelig;r h&oslash;gnorsken fylgje. Det heiter <I>kjem, bl&aring;, bratt, ein kjepp</I> osb, jamvel um former som <I>kjem-e(r), bl&aring;r(-e), bratt-e </I>og sjeldnare <I>ein kjepp-e</I> finst i nokre m&aring;lf&oslash;re. Gamalt m&aring;l p&aring; Voss og Hardanger hev innskotsvokalen u i alle dei nemnde tilfelli, til liks med islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk.</P>
 <P>&#9;Um i og e er det meir &aring; segja. I mest all nynorsk er gamalnorsk i/e j-f&oslash;rande, me kallar, etter g og k. Eg skriv i/e for di dei var allofonar av det same fonemet i gamalnorske endingar, det vil segja at det ikkje var tydingsskiljande um ein skreiv i eller e i endingane, som det kann vera det i h&oslash;gnorsk. Det same galdt u og o. Aasen valde eit ljodeverk der a, e og o var endingsvokalar, som i svensk, men han m&aring;tte nytta i i dei ovannemnde ordi for skuld n-burfallet, etter di e-en var &quot;uppteken&quot;. N&aring;r han valde former som r<I>ydig, ledug, vitug </I>og <I>sandut</I>, ser me at han bruka b&aring;de a, e, i, o og u i endingane, men at han sette kl&aring;re grensor millom deim. Detta hev, som eg alt hev synt, vorte skipla, sidan sume hev skrive i der Aasen skreiv e. No er det vanlegast &aring; skriva e, men ikkje berre der Aasen skreiv e, for no skriv dei <I>ei jente, mange jenter, &aring; kaste, sandete </I>osb, og ug-endingi minkar til fyremun for ig-endingi. &#9;Ein grunn er at mange, kann henda fleirtalet av m&aring;lf&oslash;ri hev slike endingar, men ein like stor grunn er tiln&aelig;rmingi til norskdansken, som for det meste hev e, sjeldnare a i endingane. Men ordskapet <I>ikkje </I>gjev ikkje nynorsken slepp p&aring;, og det snart det einaste merkjet som er att av j-f&oslash;ringi. I h&oslash;gnorsken derimot, held me p&aring; former som <I>eit stykkje, eit merkje </I>osb, end&aring; Aasen berre hadde desse j-formene i klomber etter uppslagsformer utan j i ordboki si, so folk skulde sj&aring; korso dei skulde segjast. Seinare vart skrivem&aring;ten med j vanleg, og det var so den norske segnaden skulde halda seg. Det vart naudsynt n&aring;r dei skreiv e der Aasen og gamalnorsk hadde a, og det difor ikkje var nokor veikjing, eller j-framburd. Ord med g, som Aasen st&oslash;dt skreiv j i, t.d. <I>l&oslash;gjen, eit l&aelig;gje,</I> <I>segja</I> osb, vert oftaste sagde med tviljod, difor vert dei skrivne <I>l&oslash;yen, eit leie, seie </I>osb no. Her held h&oslash;gnorsken p&aring; Aasen-formene. &#9;&#9;&#9;Andre d&oslash;me p&aring; h&oslash;gnorskformer med j er <I>veggjer, byggjing </I>osb. Ovanfyre sette eg j-en i <I>veggjer </I>i klomber, og det er av di han er sjeldsynt jamvel i h&oslash;gnorsk, end&aring; Aasen tidt skreiv dilike former. Annarleis er det med <I>byggjing,</I> som er forbode i rettskrivingi no, men som er &aring;lgjengt i h&oslash;gnorsk, end&aring; um &quot;i-en og y-en gikk en tur i byenâ¦&quot; Orsaki er at det heiter <I>&aring; byggja</I> og at skrivem&aring;ten <I>bygging </I>radt misser j-segnaden, jmf <I>ein stygging </I>o dil, som skal hava hard g. J-f&oslash;ringi veld mykje hovdebrot for rettskrivingi, men dersom me held oss til Aasen, er mykje gjort.</P>
 <P>&#9;Eit anna vandem&aring;l i rettskrivingi er rotvokalar. Aasen valde &aring; skilja millom &aring; og open o, end&aring; mange nordmenner ikkje skil millom deim i daglegtalen. Like eins valde han &aring; skilja millom &aelig; og open e, o og open u, &oslash; og open y og e og open i. Han fylgde ikkje st&oslash;dt gamalnorsken, for det hende at opningi og l&aring;gningi var so &aring;lmenn at det var greidast &aring; velja den l&aring;ge vokalen, difor skreiv han <I>m&aring;n, b&aelig;r, rone,  l&oslash;n </I>(treslaget) og <I>fred </I>o dil, mot gamalnorsk <I>m<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>n, ber, runi, hlynr </I>og  <I><FONT FACE="Times New Roman,Bookman Old Style">fri&#273;r </I></FONT>o dil. Elles var han n&oslash;gjen p&aring; at i-ljodbrigde former av eit ord skulde samsvara med den upphavlege rotvokalen, og at ord som var n&aelig;rskylde skulde hava lik rotvokal dersom dei hadde det i gamalnorsk. Difor heiter det <I>&aring; tr&aelig;da i ein tr&aring;d, &aring; fara same ferdi </I>osb (n&aring;r det gjeld dei andre vokalane vert i-ljodbrigde meir innfl&oslash;kt), og <I>floten hev flote nedetter elvi, umgripet &quot;&aring; vera p&aring; net&quot; hev gripe um seg </I>osb. At det heiter <I>&aring; n&aelig;kja seg </I>um &aring; kl&aelig;da seg <I>naken </I>er eitt av mange d&oslash;me p&aring; at Aasen sumtid valde &aring; skriva det som han h&oslash;yrde det, av di han var uviss p&aring; upphavet og samanhengen.</P>

← Eldre versjon		Versjonen frå 16. april 2020 kl. 21:12
Line 14:		Line 14:

	<P> Eg hev alt nemnt i-ljodbrigde. I tillegg til det hev me u-ljodbrigde og a-ljodbrigde, og det kann vera med på å skipla samanhengen millom ulike former, når ingi av deim hev den upphavlege rotvokalen lenger. For skuld detta hev me <I>hand - hender, strand - strender </I>osb mot <I>stong - stenger, tonn - tenner </I>osb, og <I>rud </I>(i gardsnamn) <I>- rydja, full - fylla </I>osb mot <I>folk - fylkja, mord - myrda </I>osb. Det var helst u-ljodbrigde som var ulikt gjenomført i målføri, medan a-ljodbrigde var meir ålment. Aasen braut med gamalnorsk og islendsk her, dersom me ser på nemneformene, for han valde ofte uljodbrigde former sterkt hokyn eintal der gamalnorsk og islendsk hev ljodbrigde og umsnutt i lint hokyn eintal. Difor heiter det <I>ei hand, strand </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>h<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/hönd, str<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/strönd, </I>men <I>ei soga, tvora </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>saga, þvara.</I> </P>		<P> Eg hev alt nemnt i-ljodbrigde. I tillegg til det hev me u-ljodbrigde og a-ljodbrigde, og det kann vera med på å skipla samanhengen millom ulike former, når ingi av deim hev den upphavlege rotvokalen lenger. For skuld detta hev me <I>hand - hender, strand - strender </I>osb mot <I>stong - stenger, tonn - tenner </I>osb, og <I>rud </I>(i gardsnamn) <I>- rydja, full - fylla </I>osb mot <I>folk - fylkja, mord - myrda </I>osb. Det var helst u-ljodbrigde som var ulikt gjenomført i målføri, medan a-ljodbrigde var meir ålment. Aasen braut med gamalnorsk og islendsk her, dersom me ser på nemneformene, for han valde ofte uljodbrigde former sterkt hokyn eintal der gamalnorsk og islendsk hev ljodbrigde og umsnutt i lint hokyn eintal. Difor heiter det <I>ei hand, strand </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>h<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/hönd, str<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/strönd, </I>men <I>ei soga, tvora </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>saga, þvara.</I> </P>
−

	<P> Ser me på dei sterke verbi, finn me ulike stig som kjem av noko som heiter ljodsprang. I tillegg til at dei tri nemnde ljodbrigdi kann hava verka inn på eitt eller fleire av stigi. Ordet <I>vinna </I>heiter <I>vinn</I> i notid, <I>vann </I>i fyrrtid og <I>vunne </I>i tillegsmåten. <I>Finna, spinna </I>osb<I> </I>fylgjer same mynstret. Her ser med tri stig, i - a - u, og inkje av deim er ljodbrigde, det er berre ljodsprang. Men mange ord i same klassen hev ljodbrigde òg: <I>brenna - brenn - brann - brunne, spretta - sprett - spratt - sprotte, syngja - syng - song - sunge, tyggja - tygg - togg - togge, søkka - søkk - sokk - sokke </I>osb. I andre klassar finn me i-ljodbrigde i notid: <I>gala - gjel - gol - gale, blåsa - blæs - bles - blåse </I>osb. I tillegg hev andre ljodloger verka inn på på eitt eller fleire stig i sume bøygjingsrekkjor, men det er korkje tid eller rom til å taka upp det her. </P>		<P> Ser me på dei sterke verbi, finn me ulike stig som kjem av noko som heiter ljodsprang. I tillegg til at dei tri nemnde ljodbrigdi kann hava verka inn på eitt eller fleire av stigi. Ordet <I>vinna </I>heiter <I>vinn</I> i notid, <I>vann </I>i fyrrtid og <I>vunne </I>i tillegsmåten. <I>Finna, spinna </I>osb<I> </I>fylgjer same mynstret. Her ser med tri stig, i - a - u, og inkje av deim er ljodbrigde, det er berre ljodsprang. Men mange ord i same klassen hev ljodbrigde òg: <I>brenna - brenn - brann - brunne, spretta - sprett - spratt - sprotte, syngja - syng - song - sunge, tyggja - tygg - togg - togge, søkka - søkk - sokk - sokke </I>osb. I andre klassar finn me i-ljodbrigde i notid: <I>gala - gjel - gol - gale, blåsa - blæs - bles - blåse </I>osb. I tillegg hev andre ljodloger verka inn på på eitt eller fleire stig i sume bøygjingsrekkjor, men det er korkje tid eller rom til å taka upp det her. </P>

@@ Line 1: / Line 1: @@
-<p>
+<p><b>
 Av Anders Olsen
-</p>
+</b></p>
 <P>De hev n&oacute;g h&oslash;yrt um &quot;samanhengslogi&quot;, dei kallar. Eg veit ikkje um det er nokor god nemning, for det er vel snaudt tale um ei log, meir eit prinsipp. Ivar Aasen skriftfeste nynorsken, dei ulike m&aring;lf&oslash;ri, etter visse prinsipp. Han valde gotisk skrift og store fyrebokstavar i namnordi, b&aring;e beggje etter tyskdanskt mynster, for di folk var vane med det. Soleis vart det nye skriftm&aring;let minder framandt. Skrivereglar som  fyrrtid <I>bygde </I>til <I>&aring; byggja </I>og <I>ei skam </I>men <I>skammi</I>, det vil segja eit skifte millom einskilt og tvifeldt medljod i same ordet, kjem til deils  fr&aring; dansk. Um det ikkje er lettare, so er det tidsparande, og dessutan skriv me <I>ei bygd </I>og <I>ei skjemd</I>. Skrivm&aring;tane <I>godt, kaldt, hardt </I>osb. er kav danske (burts&eacute;tt fr&aring; at dei tvo sistnemnde heiter <I>koldt </I>og <I>h&aring;rdt </I>p&aring; dansk), men dei er morfematiske og syner samanhengen med <I>god, kald, hard </I>beter en <I>gott, kalt </I>og<I> hart, </I>som han kunde valt etter gamalnorskt, islendskt og svenskt mynster. &#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;Og d&aring; er eg inne p&aring; det med samanheng. Samanhengen millom ordi og jamvel b&oslash;ygjingsformene av eit ord, kann verta skipla av det me kallar ljodloger. Ljodlogene gjerer gjerne taleframburden lettare. Her talar me um loger, natturloger mest, av di tunger&oslash;rslone er avgjerande her. Assimilisasjon og disimilisasjon, apokope og synkope, hiatus og ljodbrigde, opning, runding og l&aring;gning, alt dette er ljodloger. Analogi, derimot, tykkjer eg ikkje er nokor ljodlog, for det er det tanken som styrer, og d&aring; er det menneskjeleg systematisering det spyrst um. Det same gjeld ofte nyskylda (reetymologisering), at <I>universitet </I>vert til <I>undervisitet </I>og dil.., for det det er tanken, ikke tunga, det vert greidare for her. Me kann segja at tanken og tunga stridest.</P>
 <P>&#9;Sume h&oslash;gnorske ordskap hev nyskylda, t.d. bust<I>yvel</I>, <I>dum</I>bj&oslash;lla og <I>skjel</I>padda, jmf. gn. burst<I>&iacute;gull</I>, <I>dyn</I>bjalla og *<I>skjald</I>padda, der Aasen tok det for &aring; vera h&oslash;vesvis <I>yva</I> reisa bust, <I>dum </I>d&oslash;yvd og <I>skjel </I>skal som l&aring;g attum, end&aring; han visste det upphavleg var dei same samansetjingslekkjene som i nyn. <I>igul</I>kjer kr&aring;kebolle, tore<I>dyn/-dun </I>torebrak og <I>skjeld-/skjald</I>tile bordkl&aelig;dning (som vernar veggen som ein skjold). Her er det uvisst um ljodlogene eller reetymologiseringi, tunga eller tanken, verka fyrst.</P>

@@ Line 12: / Line 12: @@
 <P>&#9;Um i og e er det meir &aring; segja. I mest all nynorsk er gamalnorsk i/e j-f&oslash;rande, me kallar, etter g og k. Eg skriv i/e for di dei var allofonar av det same fonemet i gamalnorske endingar, det vil segja at det ikkje var tydingsskiljande um ein skreiv i eller e i endingane, som det kann vera det i h&oslash;gnorsk. Det same galdt u og o. Aasen valde eit ljodeverk der a, e og o var endingsvokalar, som i svensk, men han m&aring;tte nytta i i dei ovannemnde ordi for skuld n-burfallet, etter di e-en var &quot;uppteken&quot;. N&aring;r han valde former som r<I>ydig, ledug, vitug </I>og <I>sandut</I>, ser me at han bruka b&aring;de a, e, i, o og u i endingane, men at han sette kl&aring;re grensor millom deim. Detta hev, som eg alt hev synt, vorte skipla, sidan sume hev skrive i der Aasen skreiv e. No er det vanlegast &aring; skriva e, men ikkje berre der Aasen skreiv e, for no skriv dei <I>ei jente, mange jenter, &aring; kaste, sandete </I>osb, og ug-endingi minkar til fyremun for ig-endingi. &#9;Ein grunn er at mange, kann henda fleirtalet av m&aring;lf&oslash;ri hev slike endingar, men ein like stor grunn er tiln&aelig;rmingi til norskdansken, som for det meste hev e, sjeldnare a i endingane. Men ordskapet <I>ikkje </I>gjev ikkje nynorsken slepp p&aring;, og det snart det einaste merkjet som er att av j-f&oslash;ringi. I h&oslash;gnorsken derimot, held me p&aring; former som <I>eit stykkje, eit merkje </I>osb, end&aring; Aasen berre hadde desse j-formene i klomber etter uppslagsformer utan j i ordboki si, so folk skulde sj&aring; korso dei skulde segjast. Seinare vart skrivem&aring;ten med j vanleg, og det var so den norske segnaden skulde halda seg. Det vart naudsynt n&aring;r dei skreiv e der Aasen og gamalnorsk hadde a, og det difor ikkje var nokor veikjing, eller j-framburd. Ord med g, som Aasen st&oslash;dt skreiv j i, t.d. <I>l&oslash;gjen, eit l&aelig;gje,</I> <I>segja</I> osb, vert oftaste sagde med tviljod, difor vert dei skrivne <I>l&oslash;yen, eit leie, seie </I>osb no. Her held h&oslash;gnorsken p&aring; Aasen-formene. &#9;&#9;&#9;Andre d&oslash;me p&aring; h&oslash;gnorskformer med j er <I>veggjer, byggjing </I>osb. Ovanfyre sette eg j-en i <I>veggjer </I>i klomber, og det er av di han er sjeldsynt jamvel i h&oslash;gnorsk, end&aring; Aasen tidt skreiv dilike former. Annarleis er det med <I>byggjing,</I> som er forbode i rettskrivingi no, men som er &aring;lgjengt i h&oslash;gnorsk, end&aring; um &quot;i-en og y-en gikk en tur i byenâ¦&quot; Orsaki er at det heiter <I>&aring; byggja</I> og at skrivem&aring;ten <I>bygging </I>radt misser j-segnaden, jmf <I>ein stygging </I>o dil, som skal hava hard g. J-f&oslash;ringi veld mykje hovdebrot for rettskrivingi, men dersom me held oss til Aasen, er mykje gjort.</P>
 <P>&#9;Eit anna vandem&aring;l i rettskrivingi er rotvokalar. Aasen valde &aring; skilja millom &aring; og open o, end&aring; mange nordmenner ikkje skil millom deim i daglegtalen. Like eins valde han &aring; skilja millom &aelig; og open e, o og open u, &oslash; og open y og e og open i. Han fylgde ikkje st&oslash;dt gamalnorsken, for det hende at opningi og l&aring;gningi var so &aring;lmenn at det var greidast &aring; velja den l&aring;ge vokalen, difor skreiv han <I>m&aring;n, b&aelig;r, rone,  l&oslash;n </I>(treslaget) og <I>fred </I>o dil, mot gamalnorsk <I>m<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>n, ber, runi, hlynr </I>og  <I><FONT FACE="Times New Roman,Bookman Old Style">fri&#273;r </I></FONT>o dil. Elles var han n&oslash;gjen p&aring; at i-ljodbrigde former av eit ord skulde samsvara med den upphavlege rotvokalen, og at ord som var n&aelig;rskylde skulde hava lik rotvokal dersom dei hadde det i gamalnorsk. Difor heiter det <I>&aring; tr&aelig;da i ein tr&aring;d, &aring; fara same ferdi </I>osb (n&aring;r det gjeld dei andre vokalane vert i-ljodbrigde meir innfl&oslash;kt), og <I>floten hev flote nedetter elvi, umgripet &quot;&aring; vera p&aring; net&quot; hev gripe um seg </I>osb. At det heiter <I>&aring; n&aelig;kja seg </I>um &aring; kl&aelig;da seg <I>naken </I>er eitt av mange d&oslash;me p&aring; at Aasen sumtid valde &aring; skriva det som han h&oslash;yrde det, av di han var uviss p&aring; upphavet og samanhengen.</P>
-<P>&#9;Eg hev alt nemnt i-ljodbrigde. I tillegg til det hev me u-ljodbrigde og a-ljodbrigde, og det kann vera med p&aring; &aring; skipla samanhengen millom ulike former, n&aring;r ingi av deim hev den upphavlege rotvokalen lenger. For skuld detta hev me <I>hand â hender, strand â strender </I>osb mot <I>stong â stenger, tonn â tenner </I>osb, og <I>rud </I>(i gardsnamn) <I>â rydja, full â fylla </I>osb mot <I>folk â fylkja, mord â myrda </I>osb. Det var helst u-ljodbrigde som var ulikt gjenomf&oslash;rt i m&aring;lf&oslash;ri, medan a-ljodbrigde var meir &aring;lment. Aasen braut med gamalnorsk og islendsk her, dersom me ser p&aring; nemneformene, for han valde ofte uljodbrigde former sterkt hokyn eintal der gamalnorsk og islendsk hev ljodbrigde og umsnutt i lint hokyn eintal. Difor heiter det <I>ei hand, strand  </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>h<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/h&ouml;nd, str<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/str&ouml;nd, </I>men <I>ei soga, tvora </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>saga, &thorn;vara. </P>
+<P>&#9;Eg hev alt nemnt i-ljodbrigde. I tillegg til det hev me u-ljodbrigde og a-ljodbrigde, og det kann vera med p&aring; &aring; skipla samanhengen millom ulike former, n&aring;r ingi av deim hev den upphavlege rotvokalen lenger. For skuld detta hev me <I>hand - hender, strand - strender </I>osb mot <I>stong - stenger, tonn - tenner </I>osb, og <I>rud </I>(i gardsnamn) <I>- rydja, full - fylla </I>osb mot <I>folk - fylkja, mord - myrda </I>osb. Det var helst u-ljodbrigde som var ulikt gjenomf&oslash;rt i m&aring;lf&oslash;ri, medan a-ljodbrigde var meir &aring;lment. Aasen braut med gamalnorsk og islendsk her, dersom me ser p&aring; nemneformene, for han valde ofte uljodbrigde former sterkt hokyn eintal der gamalnorsk og islendsk hev ljodbrigde og umsnutt i lint hokyn eintal. Difor heiter det <I>ei hand, strand  </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>h<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/h&ouml;nd, str<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>nd/str&ouml;nd, </I>men <I>ei soga, tvora </I>mot gamalnorsk/islendsk <I>saga, &thorn;vara. </P>
 </I><P>&#9;Ser me p&aring; dei sterke verbi, finn me ulike stig som kjem av noko som heiter ljodsprang. I tillegg til at dei tri nemnde ljodbrigdi kann hava verka inn p&aring; eitt eller fleire av stigi. Ordet <I>vinna </I>heiter <I>vinn</I> i notid, <I>vann </I>i fyrrtid og <I>vunne </I>i tillegsm&aring;ten. <I>Finna, spinna </I>osb<I> </I>fylgjer same mynstret. Her ser med tri stig, i - a - u, og inkje av deim er ljodbrigde, det er berre ljodsprang. Men mange ord i same klassen hev ljodbrigde &ograve;g: <I>brenna - brenn - brann - brunne, spretta - sprett - spratt - sprotte, syngja - syng - song - sunge, tyggja - tygg - togg - togge, s&oslash;kka - s&oslash;kk - sokk - sokke </I>osb. I andre klassar finn me i-ljodbrigde i notid: <I>gala - gjel - gol - gale, bl&aring;sa - bl&aelig;s - bles - bl&aring;se </I>osb. I tillegg hev andre ljodloger verka inn p&aring; p&aring; eitt eller fleire stig i sume b&oslash;ygjingsrekkjor, men det er korkje tid eller rom til &aring; taka upp det her. </P>
 <P>&#9;Det vert for mykje &aring; ganga igjenom dei linne verbi &ograve;g, men det b&oslash;r nemnast at h&oslash;gnorsken held beter p&aring; den b&oslash;ygjingi Aasen sette upp for kvart verb. <I>Svara, baka, tapa </I>osb er helst a-b&oslash;ygde, og <I>festa </I>(setja/gjera fast), <I>dryfta, lyfta </I>osb er helst e-b&oslash;ygde. Ein god regel, som er full av undantak og vanskeleg &aring; l&aelig;ra, som alle gode spr&aring;kreglar, er at alle verb som er  i-ljodbrigde avleidingar til eit anna verb, eit namnord eller eit adjektiv, skal e-b&oslash;ygjast. Men sumtid kann ordet det er avleidt av vera utd&oslash;ytt, eller so er det ikkje st&oslash;dt like lett &aring; sj&aring; at det er ei avleiding.</P>

@@ Line 6: / Line 6: @@
 <P>&#9;D&aring; gjeld det &aring; finna ein midveg millom ljodrett skrivevis og etymologisk og morfematisk skrivevis. Etter di Asen skulde reisa det norske m&aring;let att, kunde han gjera det. Sume ljodrette skrivem&aring;tar som <I>kvit, kven </I>(jmf. gn. hv&iacute;tr, hverr), <I>namn, stemna </I>(jmf. gn. nafn, stefna), opna for den vanlegaste norske segnaden og stengde for den austnorderlendske (jmf. d. hvid, sv. vit (d&aring;: hvit), der h-en ikkje er h&oslash;yrleg), eller stengde ute dansk segnad men opna for svensk (jmf. d. navn, sv. namn). Det var um &aring; gjera &aring; rettferdiggjera eit nytt og sj&oslash;lvhjelpe norskt skriftm&aring;l, og det kunde gjerast med 1) &aring; strika under det serh&aring;tta, 2) merkja av kva som skil det fr&aring; kolonim&aring;let, dansken, og 3) stydja seg til eit stort og m&aelig;tt m&aring;l, svensken. I tillegg kjem det &aring; visa til eit eige upphav og gamal stordom, det er gamalnorsken, men det vart grunnlaget for ei etymologisk rettskriving, so sambandet til gamlem&aring;let vart skillegt.</P>
 <P>&#9;Mange ord  i m&aring;lf&oslash;ri var so like at dei m&aring;tte koma av eit og det same gamalnorske ordet, men so ulike at berre eitt av dei, anten det som l&aring;g n&aelig;rast upphavet eller det som h&oslash;vde best inn i heilskapen, eller inkje av dei, dugde til samform. Soleis skreiv Aasen <I>drjug</I>, ikkje dryg, for di det heiter drj&uacute;gr i gn., men <I>tykte </I>i fyrrtid til tykkja, end&aring; mange m&aring;lf&oslash;re hev totte, gn &thorn;&oacute;tti. Og i ordboki hans er <I>kongurv&aring;va</I> hovuduppslag, so samanhengen til veva vert synleg, jmf gn k<FONT FACE="Lucida Sans Unicode">o</FONT>ngurv&aacute;fa, end&aring; nett den formi ikkje fanst i m&aring;lf&oslash;ri.</P>
-<P>&#9;N-burtfall i utljod er det beste merkjet p&aring; hokyn i nynorsk, difor skreiv Aasen <I>boki </I>og <I>gjenta </I>i bundi form, end&aring; b&aring;de svensk, dansk, islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk hev halde p&aring; n-en her. I inkjekyn bundi form fleirtal er det like eins, soleis <I>husi, epli </I>og <I>augo</I>. N&aring;r n-en h&oslash;yrde med til nemneformi, var avleidingsending, vart det annleis, difor skreiv han <I>morgon </I>og  <I>aftan/eftan </I>(undantak: <I>&aring;re </I>jmf gn arinn), og adverbi <I>utan, undan, sunnan </I>osb. Han skreiv t-ar og d-ar i b&oslash;ygjingsendingane &ograve;g, jamvel um det gjorde m&aring;let minder ljodrett, soleis <I>kastade, hev kastat, mannen vart utkastad, hev funnet </I>og <I>eit rotet eple. </I>Sameleis skreiv han<I> hestarne,gjentorna </I>og<I> sk&aring;lerna. </I>Alt detta gjorde han av umsyn til grannem&aring;li, og av umsyn til m&aring;let sj&oslash;lvt. Mange av desse formene var sjeldsynte eller fanst ikkje i det heile, men dei trongst for samanhengen skuld. &#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;Nynorsken no hev, jamvel h&oslash;gnorsken, er minder fylgjerett. Men h&oslash;gnorsken held fast p&aring; vokalrikdomen, det at endingane er ulike sj&oslash;lvljod som anten stend for seg sj&oslash;lve, eller f&aelig;r ein konsonant, sjeldan fleire, etter seg. Difor heiter det <I>&aring; kasta, han kasta henne ut, ho vart kasta ut,det er burtkasta, ei visa, den visa, tvo augo, b&aring;e augo, ein bakke, eit lite stykkje, ho hev skrive ei bok, boki er velskrivi  </I>osb.<I> </I>Til vanleg er det berre <I>u </I>som ikkje kann standa i uljod, men i midlandsnormalen, som millom andre Arne Garborg var med p&aring; &aring; forma ut, het det <I>ei furu, ei sogu </I>og <I>tvo augu </I>osb, med bundi form p&aring; <I>o</I>. Midlandsnormalen er h&oslash;gnorsk &aring; kalla, men hev jamvekt i linne hokynsord og i infinitiv, noko som vert minder samlande, og vanskeleg for alle deim som ikkje hev noko slikt i sitt m&aring;lf&oslash;re.</P>
+<P>&#9;N-burtfall i utljod er det beste merkjet p&aring; hokyn i nynorsk, difor skreiv Aasen <I>boki </I>og <I>gjenta </I>i bundi form, end&aring; b&aring;de svensk, dansk, islendsk og f&aelig;r&oslash;ysk hev halde p&aring; n-en her. I inkjekyn bundi form fleirtal er det like eins, soleis <I>husi, epli </I>og <I>augo</I>. N&aring;r n-en h&oslash;yrde med til nemneformi, var avleidingsending, vart det annleis, difor skreiv han <I>morgon </I>og  <I>aftan/eftan </I>(undantak: <I>&aring;re </I>jmf gn arinn), og adverbi <I>utan, undan, sunnan </I>osb. Han skreiv t-ar og d-ar i b&oslash;ygjingsendingane &ograve;g, jamvel um det gjorde m&aring;let minder ljodrett, soleis <I>kastade, hev kastat, mannen vart utkastad, hev funnet </I>og <I>eit rotet eple. </I>Sameleis skreiv han<I> hestarne,gjentorna </I>og<I> sk&aring;lerna. </I>Alt detta gjorde han av umsyn til grannem&aring;li, og av umsyn til m&aring;let sj&oslash;lvt. Mange av desse formene var sjeldsynte eller fanst ikkje i det heile, men dei trongst for samanhengen skuld. &#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;&#9;Nynorsken no hev, jamvel h&oslash;gnorsken, er minder fylgjerett. Men h&oslash;gnorsken held fast p&aring; vokalrikdomen, det at endingane er ulike sj&oslash;lvljod som anten stend for seg sj&oslash;lve, eller f&aelig;r ein konsonant, sjeldan fleire, etter seg. Difor heiter det &aring; kasta, han kasta henne ut, ho vart kasta ut,det er burtkasta, ei visa, den visa, tvo augo, b&aring;e augo, ein bakke, eit lite stykkje, ho hev skrive ei bok, boki er velskrivi  </I>osb.<I> </I>Til vanleg er det berre <I>u </I>som ikkje kann standa i uljod, men i midlandsnormalen, som millom andre Arne Garborg var med p&aring; &aring; forma ut, het det <I>ei furu, ei sogu </I>og <I>tvo augu </I>osb, med bundi form p&aring; <I>o</I>. Midlandsnormalen er h&oslash;gnorsk &aring; kalla, men hev jamvekt i linne hokynsord og i infinitiv, noko som vert minder samlande, og vanskeleg for alle deim som ikkje hev noko slikt i sitt m&aring;lf&oslash;re.</P>
 <P>&#9;Former med halden konsonant i h&oslash;gnorsk er <I>han kastar, karar, kjerringar, &oslash;yar, sk&aring;ler, m&aring;nader, vegg(j)er, gjentor, rydig, ledug, vitug, undan, sunnan, funnen, senden, sandut, huset, eplet </I>osb. Her er det mykje og merkja seg. For det fyrste er r-en i notid av a-b&oslash;ygde verb det som gjerer det r&aring;d &aring; sleppa d-en i fyrrtid, elles hadde tidene falle saman. For det andre er dei bundne fleirtalsformene til substantivi ljodrettare og uvandare en hj&aring; Aasen, me skriv <I>karane, sk&aring;lene, gjentone </I>osb, end&aring; det finst grunnlag for Aasen-formene <I>kararne, sk&aring;lerna, gjentorna </I>osb i m&aring;lf&oslash;ri. Det er minder fylgjerett, men sernorsk og samlande. N&aring;r rn-sambandet h&oslash;yrer til roti i eit ord, skal det skrivast, som i <I>k&ograve;rn, stjerna </I>osb. Me burde skriva <I>birna </I>og <I>kirna </I>&ograve;g, so samanhengen med <I>bj&oslash;rn </I>og <I>kjerne </I>kjem fram. Det same gjeld daud d, det heiter <I>lid </I>og <I>snaud </I>liksom <I>tid </I>og <I>raud, </I>og<I> skard </I>og<I> urd </I>liksom<I> hard </I>og<I> ord.</P>
 </I><P>&#9;N&aring;r med fyrste er inne p&aring; daud d, so er n&oacute;g det grunnen til at nad-ordi hev halde p&aring; undantaksb&oslash;ygjing, sidan framburden oftaste berre vert <I>m&aring;nar, sjilnar, s&oslash;knar </I>osb. i m&aring;lf&oslash;ri. Det er nemnande at Aasen skreiv <I>m&aring;nadar, skilnadar </I>osb, noko Eivind V&aring;gslid gjerer nogso fylgjerett i verki sine. At denne b&oslash;ygjingi nyleg vart lov att, kjem vel av at skriftsegnaden med h&oslash;yrleg d hev vorte utbreidd og fenge vanleg hankynsb&oslash;ygjing i mange m&aring;llydskor. Men i h&oslash;gnorsk held me p&aring; undantaksb&oslash;ygjingi her, nett som me skriv <I>&oslash;yar </I>og<I> vegg(j)er</I>, tvo representantar for ei liti gruppa sterke han- og hokynsord som &quot;skifter kyn&quot; i fleirtal, ei av f&aring;e leivder etter gamalnorsk stomnb&oslash;ygjing.</P>