Olav Torheim: Oppretta sida med «
M. Berntsen og dr. Amund B. Larsen: Stavanger Bymål. Oslo 1925. Bymålslaget.

Denne boki, som Bymålslaget gav ut i fjor, ser annleis ut enn det me er va…»

2020-04-15T11:43:30Z

Oppretta sida med «M. Berntsen og dr. Amund B. Larsen: Stavanger Bymål. Oslo 1925. Bymålslaget. Denne boki, som Bymålslaget gav ut i fjor, ser annleis ut enn det me er va…»

Ny side

M. Berntsen og dr. Amund B. Larsen: Stavanger Bymål. Oslo
1925. Bymålslaget.

Denne boki, som Bymålslaget gav ut i fjor, ser annleis ut enn
det me er vane til med bøker. Heile boki er handskrivi, ifrå titelsida
og til boklista på baksida av brædet. Den eine av bokmeistrane,
rektor M. Berntsen, hev laga eit fint manuskript, og so
hev dei reproducera det på litografisk veg. Boki er den fyrste
prøva her hjå oss på den «fotografiske trykkemåte», stend det
i fyreordet; når ein tenkjer på fotografering av heile store manuskript,
er vel det so. Men den uvanlege utsjånaden skal ikkje
skræma folk. For handskrifti er sers tydeleg, og reproduksjonen
er god. Det er ikkje den ringaste vanske med å lesa. Dette
vere ikkje sagt til vanheider for kunsti hans Johan Gutenberg.
Når det vert betre tider, trur eg at alle vil venda tilbake til
henne like vel.

Titelen segjer kva boki inneheld. Det er ei utgreiding um målet
dei talar i Stavanger by. Forfattarane hev freista gjeva ei so
heilsleg utgreiding som råd er. Difor hev dei teke med målet
ikkje berre i eitt eller i sume, men innan alle sociale lag, og innan
alle stand og krinsar. Dei hev teke med både det rettelege
folkemålet og slikt som ikkje kann kallast med det namnet. Det
språklege bilætet ein fær, vert brokut på den visi. Det vert ikkje
so samanhangande alltid. Men det vert skiftande og mang-lita,
og det lyt vera soleis når det skal spegla av det røynlege tilstandet.

I ei innleiding gjev fyrst M. Berntsen ei stutt yversyn yver
soga åt byen Stavanger, og ei utgreiding um korleis vilkåri for
byen hev gjeve skiftande vilkår for bymålet. Dinæst fylgjer ei
utgreiding um ljodlæra i Stavanger bymål. Det er drjugaste bolken
i boki, 200 av 528 sidor. So kjem formlæra, som òg hev
fenge eit stort rom. Desse bolkane er dei tvo bokmeistrane saman
um. Deretter fortel M. Berntsen åleine ymist um ordtilfanget,
og reknar upp sume av dei ordi i målføret som er av nasjonalt
upphav, og so ord som er innkomne frå lågtysk, hollendsk,
høgtysk, engelsk, ifrå romanske mål og græsk; nokre ord frå
sjømannsmålet reknar han òg upp. Til slutt er det målprøvor —
ved Berntsen —, og ei nyttig ordliste som gjer det lett å slå upp
i boki.

Um ord-avleiding er der ikkje nokon serskild bolk. Ikkje um
syntaks (setningslære) heller. Men av dei mange dømi i boki
kann ein læra mangt um syntaks like vel.

Det er eit stort og godt arbeid dei tvo forfattarane hev sendt
ifrå seg. Rikdomen på døme som skal syna fram dei ulike målovringane,
er noko av det som gjer boki verdfull. Men det er
eit rikt verk elles òg, vel gjenomarbeidt og med ei mengd åtgåingar
um ljod og former og målbruk. Dei tvo forfattarane hev
fyllt einannan ut. Den eine, M. Berntsen, rektor ved katedralskulen
i Stavanger, hev den grunn-kjennskapen til sjølve bymålet
som det gjev å vera fødd og busett i byen. Hin, dr. A. B.
Larsen, hev ein vidfemnande kjennskap til målføri i heile Noreg
og vidare med, og til norsk målsoge. Fyreordet fortel då òg
at dei hev bytt arbeidet soleis millom seg at Berntsen hev samla
og hev andsvaret for so godt som alt tilfanget um sjølve bymålet,
og dr. Larsen hev havt meir til uppgåve «å finne målets
forhold til andre norske dialekter, og påse at det hele blev stillet
i den belysning som dialektgranskningen for tiden tilsier og
krever». Dette hev gjeve arbeidet ein tvifeld styrke. Det vert
naudgrant og pålitande i detaljane um sjølve emnet; og målovringane
i Stavanger bymål hev vorte sette upp imot ein større
bakgrunn. Fleire av dei ålmenne yversynene som innleider ymse
bolkar, er til mykje rettleiding; soleis den utgreidingi s. 173 ff.
som byrjar stykket um linne konsonantar (b. d, g).

Mykje interesse hev forfattarane — utanfor bolken «Ordforråd»
òg — vigt ord av framandt upphav, serskilt dei tyske lånordi.

Forfattarane hev lagt seg um å bruka eit bokmål som er noko
norskare i formene enn det vanlege. Ein finn då som so ofte at
norske former vanklæder bokmålet og ikkje vil stå godt i miljøet.
T. d. fleirtalet: «våre enkelte målføre» for «målfører» vil
visst støyta dei fleste. Men at instrumentet er motstridigt, kann
ikkje koma forfattarane til last.

Like vel renn den tanken fyre ein: kor mykje betre hadde det
ikkje høvt med emne og innhald, um sjølve utgreidingi hadde
vore på norsk. —

«Stavanger Bymål» er ei lærerik bok. Men det aller gildaste
som er å læra av henne, er kor norsk bymålet i Stavanger i
røyndi er. Ein høyrer stødt det vert sagt at i byane, der talar
folket norskdansk, eller riksmål dei kallar. Og der hev ikkje
nynorsken, eller landsmålet, noko naturlegt grunnlag. Og so
syner det seg her, at i Stavanger talar folk flest eit målføre som
ligg sers nær upp til landsmålet. I det meste ligg det mykje næmare
nynorsken enn norsk-dansken. Dette er eit ovende viktugt
resultat. Det er slik ei hovudsak, at me vil draga fram nokre
døme. Me set fyrst upp nokre einskilde ord or Stavanger bymål
(d. e. folkemålet), og ved sida av dei tilsvarande ordi i nynorsk
skriftmål og norsk-dansk. For norsk-dansken si skuld set me upp
dei tilsvarande ordi i dansk òg. s. etter eit ord tyder substantiv,
adj. tyder adjektiv, og vb. verbum. Ljodskrifti i boki kann me
ikkje etterlikna.

<table>
<tr><th>Stav. bymål</th><th>nynorsk</th><th>norskdansk</th><th>dansk</th></tr>
<tr><td>bann, s.</td><td>band</td><td>bånd</td><td>Bånd</td></tr>
<tr><td>kall'e adj.</td><td>kald</td><td>kold</td><td>kold</td></tr>
<tr><td>slå i hel</td><td>slå i hel</td><td>slå ihjel</td><td>slå ihjæl</td></tr>
<tr><td>lega, s.</td><td>lege (lega)</td><td>leie</td><td>Leje</td></tr>
<tr><td>stela vb.</td><td>stela</td><td>stjele</td><td>stjæle</td></tr>
<tr><td>vega s.</td><td>vike (vika)</td><td>uke</td><td>Uge</td></tr>
<tr><td>spel s.</td><td>spel</td><td>spill</td><td>Spil</td></tr>
<tr><td>skjegla vb.</td><td>skjegla</td><td>skjele</td><td>skele</td></tr>
<tr><td>kvila vb.</td><td>kvila</td><td>hvile</td><td>hvile</td></tr>
<tr><td>kviskra vb.</td><td>kviskra</td><td>hviske</td><td>hviske</td></tr>
<tr><td>dotter s.</td><td>dotter</td><td>datter</td><td>Datter</td></tr>
<tr><td>bru s.</td><td>bru</td><td>bro</td><td>Bro</td></tr>
<tr><td>tru s. og vb.</td><td>tru</td><td>tro</td><td>tro</td></tr>
<tr><td>golv s.</td><td>golv</td><td>gulv</td><td>Gulv</td></tr>
<tr><td>låg'e adj.</td><td>låg</td><td>lav</td><td>lav</td></tr>
<tr><td>beinlaus'e adj.</td><td>beinlaus</td><td>benløs</td><td>benløs</td></tr>
<tr><td>kveide s.</td><td>kveite</td><td>hvete</td><td>Hvede</td></tr>
<tr><td>grein s.</td><td>grein</td><td>gren</td><td>Gren</td></tr>
<tr><td>iøysa vb.</td><td>løysa</td><td>løse</td><td>løse</td></tr>
<tr><td>øy s.</td><td>øy</td><td>ø</td><td>Ø</td></tr>
<tr><td>te dess (kon- junksjon)</td><td>til dess</td><td>vantar</td><td>vantar</td></tr>
<tr><td>endå</td><td>endå</td><td>enda</td><td>endda</td></tr>
<tr><td>ikkje</td><td>ikkje</td><td>ikke</td><td>ikke</td></tr>
</table>

So set me upp nokre bøygjingsformer. Tek ein t. d. nokre av
substantivi, so heiter det:

Stav. bymål: 
hest, stein (ogso steidn), botn — hestar, steinar, botnar — hestane,
steinane, botnane.

Nynorsk: 
hest, stein, botn — hestar, steinar, botnar — hestane,
steinane, botnane.

Norskdansk (og dansk): 
hest, sten, bunn (d. Bund) — hester, stener, bunner (d. Heste,
Stene, Bunde) — hestene, stenene, bunnene (d. Bundene).

<table>
<tr><th>Stav. bymål:</th><td>bein (eint.)</td><td>— bein (flt.)</td><td>— beinå</td><tr>
<tr><th>Nynorsk</th><td>bein</td><td>— bein</td><td>— beini(-a)</td><tr>
<tr><th>Norskdansk og dansk:</th><td>ben</td><td>— ben</td><td>— benene</td><tr>
</table>

Verb: 
Stav. bymål: ferast, trivast; nynorsk: ferdast, trivast; norsk-dansk
(og dansk): ferdes (d. færdes), trives.

Verbet «kasta» bøygjer dei soleis:

<table>
<tr><th></th><th>inf.</th><th>pres.</th><th>impf.</th><th>part.</th></tr>
<tr><th>Stav. bymål:</th><td>kasta —</td><td>kaste (-a) —</td><td>kasta —</td><td>kasta</td></tr>
<tr><th>Nynorsk</th><td>kasta —</td><td>kastar —</td><td>kasta —</td><td>kasta</td></tr>
<tr><th>Norskdansk og dansk:</th><td>kaste —</td><td>kaster</td><td>kastet (d. kastede) —</td><td>kastet</td></tr>
</table>

Andre verb: 
Stav. bymål: driva, bresta, sykka — driv'e, brest'e, sykk'e,
— dreiv, brast, sokk — dreve, broste, sokke.

Nynorsk: driva, bresta, søkka — driv, brest, søkk — dreiv
brast, sokk — drive, broste, sokke.

Norsk-dansk og dansk: drive, briste, synke — driver, brister,
synker — drev, brast, sank — drevet, brustet, sunket.

Nokre pronomen heiter: i Stav. bymål: eg, meg, deg, seg, me
(vi); i nynorsk: eg, meg, deg, seg, me (vi); i norsk-dansk og
dansk: jeg, mig, dig, sig, vi.

Det er ikkje vandt å sjå kva for eit mål desse ordi og formene
or Stavanger-målføret stend næmast.

No er det alltid so, at me hev teke ut her av dei dømi som
syner best skyldskapen millom Stavanger bymål og nynorsken.
Sjølvsagt vil det finnast mangt og mykje i Stavanger-målet som
ikkje fell so godt i hop med den nynorske landsnormalen. Inkje
målføre er «normalt» på alle vis. Det kann endå til dragast fram
ymist som samsvarar meir med det norskdanske skriftmålet.
Men når ein veg det eine mot det andre, so veg på alle måtar
det som dreg imot nynorsken mykje tyngre. Det er soleis, anten
ein so ser på detaljane eller på grunndragi og heile uppbygnaden
i målføret.

Det er ikkje lenger eit påstand bygt på ålment umdøme, at
folkemålet i Stavanger gjeng mykje betre upp i det nynorske
skriftmålet, landsmålet, enn i det norskdanske skriftmålet, det
er vitskapleg prova.

Rett nok provar boki noko anna òg. Det er ein ålvorleg ting,
sét frå nasjonal synsstad. Ho provar at dansken hev eit lag til
å eta seg inn og skjemma ut folkemålet i Stavanger. Gong på
gong peikar forfattarane på «avvikelser fra norsk sprogbruk»
som kjem frå «riksmålet». Og dei peikar på at det unorske sig
inn meir etter kvart gjenom skulen (sjå t. d. side 281); og
unorsk jargon frå «riksmålet» kjem seg inn i dei breide lag (s. 325).
I dei høgre sociale lagi er det mest av dansk, der talar dei eit
«riksmål». Men tråss i dette kann det ikkje i dag med noko slag
rett tvistast um at målet i Stavanger framleides hjå fleirtalet er
full-norsk i hovudsak. Det bøygjer seg ikkje naturleg inn under
noko anna skriftmål.

Men av dette trengjer det seg fram ei praktisk slutning: når
tilhøvi er soleis, kunde det ikkje kallast for tvang mot ungdomen
å føra norsk skulemål inn i denne byen. Å kalla det soleis
vilde vera agigatorisk tale. For dei vaksne vilde det fulla verta
tvang, dersom dei vart sette til å skriva norsk; for dei er so innkøyrde
i å skriva bokmål at dei er bundne av det. Men for dei
unge som kjem til barneskulen med uskipla norsk målsans, vilde
det verta ei frigjering.

Det lærer denne boki oss. Ho syner at åndeleg er det ill medferd
med borni i ein by som Stavanger å nøyda deim til å eksera
med norskdansken. Det er prøyssarverk. Det hadde fulla mange
ein tanke um fyrr. Men her er det soleis vitskapleg prova at alle
må sjå det. Difor er denne boki eit viktugt nasjonalt dokument.

Det som slike dokument soleis lærer oss, skulde dei ikkje lata
vera å taka umsyn til i den praktiske skulepolitikken. Det burde
ikkje vera det same for nasjonen og for landsens styremakter, at
i norske byar driv statsskulen og fer åndeleg ille med borni, og
tampar ut or deim deira naturlege norske mål til fyremun for
eit unorsk. Eit politisk fleirtal, når ein fær det, vil ikkje berre
ha nasjonal, men pædagogisk rett òg til å gjera norsk til skulemål
i slike byar, ved politiske vedtak. Dei gjer berre rett og skil
mot ungdomen og framtidi med det.

Slike verk som «Stavanger Bymål» grev den vitskaplege grunnen
undan den norskdanske skulen i byane. Med det grev del
den moralske og pædagogiske grunnen undan honom òg, og
turvte grava burt den politiske grunnen. — 

Når ein soleis legg merke til korleis «Stavanger Bymål» etter
innhaldet sitt stødt og stendigt fører tanken burt på nynorsken,
er det ein ting som lyt undra ein storleg. Det er at ordet «landsmål»
eller «nynorsk» hev forfattarane ikkje funne høve til so
mykje som å nemna, kann ein segja. Ordet «landsmål» finst —
ved ein penneglepp? — ein einaste gong (s. 171); eg trur ikkje
det stend oftare i heile boki. Der er jamført tidt og ofte med
ymse skriftmål, med dansk og svensk og tysk og gamalnorsk,
og med «riksmål» og mange andre. Ein lærer mykje um dei måli.
Men nynorsk skriftmål («landsmål») er konsekvent halde utanfor
jamføringi. Den som ikkje visste um det målet fyrr, han
skulde ikkje verta vis med av denne boki at det var til.

Det er so ovende ofte at jamføringi med nynorsken liksom
legg seg på tunga for ein. T. d. i den bolken som tek til side 160.
Det er nemnt at vokalen a hev halde seg godt i tonelette stavingar
i Stavanger bymål, og stundom hev andre tonelette vokalar
halde seg òg. So stend det deretter: «I riksmålet er gjennemgående
de ubetonte vokaler blitt gjenstand for en større svekkelse
og har her i alm. løpet sammen til e. Den større flerhet av ubetonte
vokaler er altså en felles eiendommelighet for Stavanger
folkemål og de rygske landsdialekter, og gir sproget en større
variasjon, en større farverikdom, mens riksmålet med sin alt-overveiende
e som ubetont vokal virker langt mer enstonig og
tørt». Kva hadde lege næmare for tanken enn å taka inn ei jamføring
med nynorsken (landsmålet) òg her? Men det er ikkje
gjort.

Og soleis både i dei ålmenne utgreidingane og ved dei einskilde
formene: jamføringi med nynorsken trengjer seg logisk
fram, men ho er haldi burte med makt.

Soleis er det når ein les sjølve boki. Slær ein upp i den lista
yver avstyttingar som er sett til (s. VI-VIII), vert ein var noko
tilsvarande der. Der er ført upp avstyttingar for angelsaksisk,
gamalhøgtysk, gamallågtysk, gamalfransk, gamal-svensk og
-dansk, for latin, for millom-engelsk og -høgtysk og -nederlandsk
og -lågtysk og -svensk, millomalderslatin, for italiansk og fransk
og engelsk og nyhøgtysk og hollendsk og islendsk og færøysk og
svensk og dansk m. m. «Riksmål» er uppført i lista på tvo stader,
med tvo avstyttingar. Dessutan finst «germansk» og «nordisk»,
og gamalnorsk og millomnorsk. Men «nynorsk» eller «landsmål»
leitar ein etter og finn ikkje.

Eg må segja at for meg er det beint fram uskynande kvifor
forfattarane ikkje hev funne grunn til å nemna eller jamføra
med det kulturmålet som Stavanger bymål stend aller næmast
og etter alle hovudkjennemerke soknar inn under. Hadde der
ikkje vore teke umsyn til andre mål, kunde det so ha vore. Men
i ei bok so rik på tilvisingar som denne, er det ikkje råd til å
skyna det.

No er det so at i boki er vist nær sagt i hundradtal av gonger
til noko som er kalla «norske målføre». Det råkar so til at dei
formene som er uppførde under dette nemnet, dei fell tolleg
jamt heilt saman med dei normalformene som høyrer landsmålet
til.<a href="#11">¹</a> Det er i røyndi når ein ser etter, landsmål. Men dette
gjer ikkje det heile lettare å skyna. Kvifor er då ikkje det samlande
og det rette namnet «landsmål» eller «nynorsk» nemnt?

<blockquote><a name="11"></a>¹ Med a i linne hokynsord: visa.</blockquote>

Vitskapleg gagnar det ikkje å soleis lata det vera stilt um at
eit samlande nynorsk kulturmål er til; ikkje når det faktisk eksisterar,
og det er det granskarane — som det syner seg — hev
bruk for å visa til. For vitskapen er det ikkje til bate å røynleg
visa til tingen, men ikkje nemna namnet.

Tvert imot; det er til meins for vitskapen at ein ting ikkje
vert nemnd med sitt rette og ålkjende namn. Ein ser ikkje so
sjeldan det klårt i denne boki òg. Det hender fleire stader der
at ein fær ved sida av einannan desse nemni: «(norsk) riksmål
—norske målføre». For deim som ikkje er orientera eller umtenkte,
verkar denne samanstellingi sers vill-leidande. Dei fær
den tanken, at «riksmål» eller «norsk riksmål» er eit yversett
umgrip, og at «norske målføre» er greiner av «riksmålet». Det
veit alle kunnige er rangt, noko forfattarane òg, sjølvsagt, let
koma tydeleg nok fram elles i boki. Men nokor mistyding hadde
ikkje vorte mogeleg nokonstad, dersom det i staden for «norske
målføre» hadde stade «nynorsk», eller «landsmål». Då hadde det
vore greidt for alle at her var tale um tvo serskilde mål som
stend ved sida av einannan. Og det hadde vorte meir greidt for
alle at «riksmålet» er ikkje generalnemnaren som stend yver
folkemålet i Stavanger.

Det skal ha hendt at fyrste gongen nokon skreiv uppgåvor til
språkleg-historisk embættseksamen på nynorsk, so vilde Sophus
Bugge og fleire andre av universitetslærarane ikkje godkjenna
desse uppgåvone. Det var ein professor då som minte um at det
hadde vore folk uppe til den eksamen fyrr, som hadde skrive
uppgåvone på latin. Ja, svara Sophus Bugge, det var ei onnor
sak; for latin var «et anerkjendt sprog», det var ikkje nynorsk.

Det er mange gjæve menn etter Sophus Bugge som hev havt
det på det same som han. Og røynleg ser det ut som dei lærde
forfattarane til «Stavanger Bymål» i dette stykket hev fylgt den
store meisteren; so at det er for di dei ikkje «anerkjender» nynorsken
at dei hev eliminera honom burt or krinsen av dei mål
som vert nemnde. Av ei slik syn vil det òg kunna forklårast at
dei kann tala um «alle de tre nordiske skriftsprog» (s. 23).

Men me kann ikkje godkjenna at dei hev rett til å bruka ein
slik framgangsmåte som dei hev gjort her. Me vil leggja ned
ein kvass — vitskapleg — protest mot det. Sovoren mål-propaganda
hev ikkje rom i eit vitskapsverk.

Slikt set heile måltilstandet i Noreg i eit skeivt og usant ljos.
Og det er ikkje i samsvar med det som målvitskapen etter det
stig han hev nått fram til i dag, «tilsiger og krever».

Utanlandske granskarar tek no meir og meir til å bruka korrekte
og vitskapleg rettleidande nemningar um måli i Noreg. Dei
tek til å bruka det greide og rettleidande nemnet «norsk» beint
fram um den samlingsformi for norske målføre som Ivar Aasen
sette upp og vigde til litterært bruk. Um «riksmålet» — det vil
segja det som enno er det ålmennaste av dei tvo riksmåli her til
lands — tek dei til å bruka det adækvate nemnet «norsk-dansk»,
når dei i det heile nemner det.

Norske granskarar òg skylder å lata det røynlege måltilstandet
i Noreg koma tydeleg fram gjenom den terminologi dei nyttar
— utan umsyn til målpolitisk standpunkt. 

Til slutt skal eg få nemna eitt og anna spreidt — og smått
sumt av det — som eg hev notera av interesse under gjenomlesingi.

Forfattarane hev idugt, slik som ein fær von um av fyreordet,
jamført Stavanger-målet med andre norske dialektar og dialektgreiner.
Og det er forvitnelegt og lærerikt å fylgja samanlikningane,
og få sét det einskilde målføret i større samanheng. Men
av og til kann ein tykkja at boki syner etter måten større interesse
for det som ligg lenger undan enn for det som ligg næmare
til. Det er jamført svært mykje med «østnorsk» i boki, det vil
her segja med målføre på Austlandet (trøndsk er visst ikkje
medrekna). Men stundom vert det ikkje nemnt so mykje um
korleis det og det heiter eller hev seg i dei rygske målføri og i
vestlandsk i det heile. Det hev i fyrste rekkje interesse. Kanskje
merkar ein mest av dette i fyrste luten av boki. I bolken um
tonelagi i samansette ord og framandord (s. 39-.-46) er soleis
jamført mykje med austnorsk; derimot er ikkje jamført noko
med Vestlands-mål. No skal ikkje med dette vera sagt at forfattarane
ikkje hev sét Stavanger-målet i samanheng med målføri
næmast umkring. Der er sagt mykje godt og forvitnelegt i
boki um tilhøvet millom Stavanger bymål og so sudvestnorske
og vestnorske bygdemål òg. Men det er liksom dette tilhøvet
ikkje jamt kjem so mykje i framgrunnen som det var logisk
rimelegt. Det heng vel saman med at A. B. Larsen, som hev
stade fyre den samanliknande luten er austlending, frå Solør.

Sume av dei formene som er kalla «østnorske» i boki, kann
ein elles berre med ovleg sterkt atterhald gjeva eit slikt ålment
nemne. Som t. d. ordformi «skudd», skot (s. 57). Det er då fælande
vanlegt på Austlandet at dei brukar ei form — «skott» t. d.
— som kjem av gamalnorsk skot, og ikkje «skudd» som kjem av
dansk. «Grass» (s. 59) er ikkje den vanlege uttala på Austlandet.
Dei segjer gras for det aller meste der òg; og då skulde vel det
kallast austnorsk. I desse og ymse andre tilfelle ligg det i «østnorsk»
soleis som forfattarane nyttar nemnet, berre det at formene
finst på Austlandet, derimot ikkje noko um kor ålmenne
dei er. Det vilde ha vore tydelegare um det hadde vore teke
oftare atterhald um dette ved ikkje ålmenne former.

I den fyndige ålmenne yversyni yver k og g framfyre j eller
ein av dei fremre vokalane i tonelett staving (s. 190 f.), er det
sagt at i dei austnorske bygdemåli held dei meir og mindre gjenomført
på «hard» k og g. Det hadde vore rettkome å gjera atterhald
for dei austlandske fjellbygd-måli, og dersom trønde-måli
er medrekna, for deim òg. Dei måli hev mykje palatalisering.

I det heile hev boki ein svær tilhug til å få sett nemningi «østnorsk»
på bokmåls-ord og -former. Dei fær no ikkje tøygja seg
lenger enn fakta fylgjer godviljugt.

Side 210 er ei yversyn yver formene som sterke og linne hokynsord
hev fenge i bundi form rundt um i norske målføre. Sidan
bygdelagi er so specielt upprekna der som dei er, kunde nokre
fleire bygder med e og æ i sterkt hokyn ha vore nemnde. Ved
dei linne hokynsordi hadde det vore meir praktisk å taka eit
anna ord til bøygjingsmynster enn det som er valt. Det er nytta
ordet «kjærka», som er Stavanger-formi for kyrkje. Det er upplyst
um dette ordet, at på Austlandet, i store luter av det nordanfjellske,
på Sørlandet, i Ytre Sogn og i Fjordane heiter det
«kjærka» i bundi form; Voss og Hardanger og Sunnhordland
skal ha «kjærko», storluten av Vestlandet elles frå Jæren og til
Nordmøre «kjærkå». Men dette gjev eit fælt rangt bilete av dei
røynlege formene som ordet hev. I svært store luter av landet
endar dette ordet i bundi form ikkje på -ka, -ko, -kå, men med
j-fengen k på -kja, -kjo, -kjå. Og då å slå fast at dei segjer
«kjærka» osb. på dei stadene, det er liksom dei vilde slå fast
at i Oslo segjer dei «bikka» og ikkje bikkja. Det vilde tvillaust
dei fleste finna støytande. Vokalen i rotstavingi er òg svært
skiftande i dette ordet; forutan æ finst svært vanleg ø, og dinæst
y, og i, e m. m. Det er greidt at for forfattarane hev det berre
vore um å gjera å få vist korleis endingsvokalen er i dei ymse
målføri. Men då hadde det vore betre å bruka eit laglegare ord
til døme, som ikkje gav slike støytande former for stormengdi
av målføri som ordskapet «kjærka» gjev. «Kjærka» tevler ikkje
ut kyrkja like vel.

Eg hev vandt for å tru at den skikken å leggja hovudtonen på
siste lekken i samansette ord (s. 22 ff.) berre skulde ha sin
grunn i innverknad utanfrå i dei målføri som hev mest av dette målbruket.
Men noko næmare er det ikkje råd å koma inn på det her.

«Værv» eller «varv» d. e. verv, skipsverv (s. 248) kann vera
hankynsord — ikkje inkjekyn — i andre målføre enn Stavanger-målet
òg. Verv m. er soleis vel kjent ikring Oslofjorden.

Framvokstren åt pronominalformene me og vi (s. 265) hev
truleg vore meir ihopfløkt enn forfattarane held fyre. Ein kjem
visseleg ikkje utanum at dei gamalnorske tvotalsformene (mid,
vid) hev spela inn, og at ved vi hev dessutan framand påverknad
frå skrift kome til. 

Kvart slikt verk som «Stavanger Bymål» er ei verdfull vitskapleg
vinning, og ei nasjonal vinning. Og både forfattarane
som skreiv boki, og Bymålslaget som gav henne ut, fortener ære.
På hi sida skal det segjast beint ut, at å vilja tegja ned med
makt av politiske grunnar ein realitet som det nynorske skriftmålet,
det skjemmer eit sovore verk, og det er ikkje til nokor
vitskapleg vinning; um det er til nasjonal vinning, er ikkje staden
her å røda um.

[[Kategori:Kva er målreising?]]
[[Kategori:Gustav Indrebø]]

Bymål og nynorsk - Endringshistorikk

Olav Torheim: Oppretta sida med «M. Berntsen og dr. Amund B. Larsen: Stavanger Bymål. Oslo 1925. Bymålslaget. Denne boki, som Bymålslaget gav ut i fjor, ser annleis ut enn det me er va…»

Olav Torheim: Oppretta sida med «
M. Berntsen og dr. Amund B. Larsen: Stavanger Bymål. Oslo 1925. Bymålslaget.

Denne boki, som Bymålslaget gav ut i fjor, ser annleis ut enn det me er va…»